Prvi Balkanski rat i Veliki rat

Prvi balkanski rat

Povod koji su balkanski saveznici iskoristili za objavu rata bio je težak položaj hrišćanskih balkanskih naroda u Osmanskom carstvu.

Nizom bilateralnih političkih i vojnih sporazuma Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska su 1912. godine definisale i uskladile svoje ratne planove i ciljeve u predstojećem ratu.

Mobilizacija vojske u Srbiji počela je 30. septembra i trajala je svega 6 dana. Entuzijazam stanovništva ponesenog idejom konačnog oslobođenja rezultirao je ogromnim odzivom. Na kraju mobilizacije Srbija je pod oružjem imala 356.000 vojnika, od čega 286.000 prvog i drugog poziva, te preko 20.000 dobrovoljaca.

Rat Osmanskom carstvu prva je objavila Crna Gora 8. oktobra, zatim Srbija i Bugarska 17. i Grčka 19. oktobra. Poslednja etapa u borbi za oslobođenje Balkana je počela.

Plan napada srpske Vrhovne komande, bio je predmet dugogodišnjih rasprava i planiranja, a predviđao je napredovanje srpske 1. armije na glavnom pravcu dejstva – južnomoravskom pravcu – preko Kumanova ka Ovčem Polju i Skoplju. Na levom krilu srpskog rasporeda na krivolačko-bregalničkom pravcu imala je dejstvovati 2. armija dok je 3. armija na kosovskom pravcu linijom Toplica – Priština – Skoplje štitila desni bok glavnine srpskih snaga. Ibarska vojska imala je za cilj oslobađanje Raške i Novog Pazara, dok je Javorskoj brigadi namenjeno dejstvo prema granici sa Bosnom odnosno ka Sjenici i Pljevljima. Na vardarsko-kosovskom ratištu predviđeno je angažovanje većine srpskih snaga sa zadatkom da unište osmansku Vardarsku armiju.

Nakon borbi na granici u kojima su jedinice 3. armije razbile glavninu osmanskih trupa, Kosovo i Metohija su ubrzo bili oslobođeni. Treća armija je oslobodila Prištinu 22. oktobra i nastavila kretanje na jug prema Ovčem Polju. U isto vreme jedinice Ibarske vojske i Javorske brigade su bez većeg otpora oslobodile Rašku oblast i delove Metohije.

 

Kumanovska bitka

Namera srpske vrhovne komande bila je da sve tri armije istovremeno krenu u napad na osmanske snage koje su očekivane na Ovčem Polju. Obzirom da je 3. armija u samom početku kasnila na svoj položaj, a 2. armija bila pozicionirana relativno daleko na pravcu Stracin – Kratovo, 1. armija se našla usamljena kod Kumanova. Ovu nepovoljnu okolnost iskoristile su trupe Vardarske armije i iznenada napale srpske jedinice 23. oktobra otpočevši Kumanovsku bitku. Ova bitka, ispostavilo se, bila je presudni momenat u ratu. Iako u izuzetno teškoj situaciji, srpska 1. armija, zahvaljujući pre svega hrabrosti i požrtvovanosti vojnika i oficira, uspela je da odoli napadu i nanese protivniku velike gubitke. Prvog dana bitke najžešća borba vođena je na Srtevici gde su četnički odred majora Vojina Popovića - vojvode Vuka i 7. pešadijski puk odoleli napadu daleko brojnijeg i jačeg neprijatelja. Zauzimanjem Zebrnjaka, polovinom drugog dana, srpske jedinice su potpuno razbile osmanski raspored i naterale ih na povlačenje.

Zbog slabe izviđačke i obaveštajne službe Srbi nisu bili svesni da su u direktnom sudaru potukli Vardarsku armiju Zeki paše i dobili bitku, pa su se umesto energičnog gonjenja zadržali na osvojenim položajima, još uvek pod pretpostavkom da će se tek na Ovčem polju sudariti sa glavnim turskim snagama, što je dalo mogućnost Turcima da odstupe prema Skoplju i Velesu...

Kumanovska bitka je dobijena zahvaljujući grupisanju jakih snaga na južnomoravskom pravcu koje su bile u stanju da biju bitku s glavninom turske Vardarske armije i bez pomoći krilnih armija (2. i 3). Njome je podignuto samopouzdanje srpskog naroda i vojske, što je bila moralna podloga njenih kasnijih pobeda. Vest o srpskoj pobedi primili su s naročitim simpatijama jugoslovenski narodi u Austrougarskoj.

Srpski gubici: 723 poginula, 3441 ranjen 603 nestala. Turski gubici nisu poznati. Zarobljeno je oko 2000 vojnika, a zaplenjen 21 top, 6 mitraljeza, veća količina municije.

I pored toga, Bitka kod Kumanova bila je odlučujući faktor u ishodu rata u Makedoniji. Turski plan da vode ofanzivni rat je propao, a Vardarska armija je naterana da napusti značajnu teritoriju. Uz to je izgubila veliki broj artiljerijskih oruđa koja nije mogla da nadoknadi jer su putevi snabdevanja iz Anatolije bili presečeni.

Vardarska armija nije uspela da organizuje odbranu na reci Vardar, napustila je Skoplje, i povukla se prema Prilepu. Prva srpska armija je polako napredovala ka Skoplju i ušla u grad 26. oktobra. Dva dana kasnije ojačala ju je Druga moravska divizija, dok je ostatak Treće armije krenuo ka Metohiji i preko severne Albanije ka obali Jadranskog mora. Druga armija je poslata da pomogne Bugarima u opsadi Jedrena, dok se Prva armija pripremala za ofanzivu ka Prilepu i Bitolju.

 

 Junački podvig Ahmeda Ademovića

Kada su srpske snage počele da se okupljaju kod Kumanova, Turci su odlučili da pokrenu iznenadni napad. Bitka kod Kumanova bila je bitka u susretu, jer su obe vojske jurile jedna prema drugoj. Borba je krenula loše po srpsku vojsku, koju je zbog iznenadnog napada Turaka obuzela konfuzija. Tada je neočekivani heroj preuzeo stvari u svoje ruke – taj čovek bio je trubač romskog porekla, Ahmed Ademović. Ovaj domišljati muzičar uspeo je u odsudnom trenutku svojom trubom da izimitira zvuk otomanske trube koji poziva na povlačenje, iako je taj signal čuo samo jednom u životu.

Njegova jedinica očekivala je jak frontalni napad turske vojske koja je planirala da pregazi glavnicu naše armije i tako je razdvoji na manje grupe. Kada su Turci krenuli u juriš, Ademović se probio iza neprijateljskih redova, potpuno nenaoružan, osim svojom trubom.

Tada je učinio nešto zbog čega će ostati večno zapamćen – oglasio se otomanskim signalom za povlačenje. Otomanske trupe su se iznenađeno zaustavile i tako izgubile nalet. Nastao je haos u turskim redovima, što je srpska armija iskoristila i odbila napad pošto je Ademović, opet neopažen, prešao nazad, među srpske trupe i odsvirao signal za juriš.

Njegov podvig je bio jedan od ključnih faktora za srpsku pobedu u ovoj bici, a izučavao se i na vojnim akademijama. Ahmed je zbog ovog junačkog čina odlikovan Karađorđevom zvezdom sa mačevima. Ademović odlikovanje nije skidao do kraja život, međutim starina nije imao sreće da do kraja svog života uživa u svojim zaslugama i časnom životu. Tokom Drugog svetskog rata Nemci su streljali dvojicu njegovih sinova – Redžu i Ramu.

Poslednje godine života Ahmed je proveo u bedi, kod svog unuka Fadila. Umro je decembra 1965. godine u svojoj 92. godini.

 

Spomenik na Zebrnjaku

Spomenik na Zebrnjaku monumentalno je delo beogradskog arhitekte Momira Korunovića. Osvećen je 30. oktobra 1937. na 25. godišnjicu bitke, kada su i sahranjene kosti izginulih boraca. Građen je od najtvrđeh bazalta i armiranog betona, bio je visok 48.5 metara.

Monumentalni spomenik srpskim vojnicima poginulim na kraju Prvog balkanskog rata u operacijama Kumanovske bitke 1912. građen je četiri godine. Prema ocenama stručnjaka, to delo se svrstava među najupečatljivije memorijalne spomenike, kule i kosturnice.

Podignut je u takozvanom srpskom nacionalnom stilu, ukrašen freskama slikara Živorada Nastasijevića, jednog od utemeljivača umetničke grupe Zograf.

U punom sjaju je trajao vrlo kratko. U rušilačkom pohudu bugarskih „minera“, s početka drugog svetskog rata, 1942. spomenik je teško urušen, otkidanjem kule kosturnice. Danas je na Zebrnjaku praktično ostala samo njena masivna baza...

 

Hvala Vam, junaci i srpski ratnici!

Vaša dela su besmrtna!

 

Autor teksta: Ana Pavlović

Fotografije: Arhiv Vojni muzej Beograd

Izvor:

Vojni muzej Beograd

Vojni arhiv Beograd

Kolubarska bitka, Savo Skoko

Dodatne informacije