Bitoljska bitka

Regent Aleksandar vrši smotu srpske vojske, posle bitke kod Bitolja

Kralj Petar I Karađorđević je 18. oktobra 1912. u Nišu objavio rat Turskoj, obraćajući se proklamacijom srpskom narodu: „Najnoviji događaji stavili su opet na dnevni red rešavanje sudbine Balkanskog poluostrva — kaže se u proklamaciji — pa s tim i sudbinu Stare Srbije, te slavne ali tužne majke naše Kraljevine, gde je istorijsko jezgro srpske države, starih kraljeva i careva, gde su slavne Nemanjićke prestonice: novopazarski Ras, Priština, Skoplje, Prizren, gde žive naša braća po krvi, po jeziku, po običajima, po narodnoj svesti željama i težnjama. Osvajačka i neprijateljska otomanska vlada istrebljuje već vekovima ovu našu braću.“ Govori se, dalje, o ubijanju Srba, odvođenju u Aziju, i „do poslednjeg dana“ nasilnom raseljavanju, turčenju „ženskinja i muškinja“ nepriznavanju vere, jezika i imena srpskog; govori se o „razoravanju Stare Srbije“ i pod novom „ustavnom vladavinom“, misleći na mladoturski režim, koji je kaže se, pregnuo da i „ekonomski satre Srbe“. Ovo neizdrživo stanje, stoji dalje u Kraljevoj proklamaciji, „gonilo je stotinama godina Srbe da se sele iz Stare Srbije, a od poslednjega našega rata s Turskom svake godine prelaze u našu Kraljevinu hiljade očajnih i golih begunaca. Njih je danas prepuna Srbija“. Ističe se, pored ostalih problema, i odbijanje Porte da dâ odobrenje za građenje železničke pruge od granice Srbije do Jadranskog mora. „Moja će vojska u Staroj Srbiji — ističe kralj Petar — pored hrišćana zateći i Srbe muslimane koji su nama tako isto dragi a s njima i Arbanase, hrišćane i muslimane, s kojima naš narod živi zajedno već hiljadu i tri stotine godina, obično deleći s njima i sreću i nesreću. Mi im svima nosimo slobodu, bratstvo, jednakost u svemu sa Srbima“.

 Odmah po objavi rata Kralj je prešao u Vranje odakle je pratio operacije vojske, a kasnije u Skoplje — nakon njegovog oslobođenja.

Srpska vojska je u ovome ratu pokazala izrazitu vojničku superiornost u odnosu na protivnika i motivisanost za borbu.

Btoljska bitka

Nakon pobede na Kumanovu, prvi konjički eskadron (komandir, konjički kapetan 1. kl. Kosta M. Kr. Đorđević, sin nekadašnjeg ministra inostranih poslova, Mihaila Kr. Đorđevića) Dunavskog konjičkog puka Prve armije produžio je gonjenje neprijatelja ka Ovčem polju, da bi posle zauzimanja Štipa, Krivolaka, Demir Kapije, Dojrana i Kukuša stigao do Soluna, gde se stavio na raspolaganje grčkoj Vrhovnoj komandi (26. oktobar/8. novembar) i zajedno sa grčkom vojskom ušao u Solun. Posle se ponovo pridružio glavnini Prve armije u Bitoljskoj bici. 

Kralja Petra je u Skoplju (2/15. novembar) dočekao dotadašnji gradonačelnik Rašid-beg: „Pet je vekova kako su ovaj grad Otomani od vas oteli mačem. Ali ratna sreća obrnula se vama, a protiv otomanskog oružja. To što smo mačem uzeli, mačem i predajemo. Od koga smo uzeli, tome i dajemo.”

Turska balkanska vojska se povlačila dolinom Vardara da bi se potom okrenula jugozapadno, prema Prilepu, odnosno Bitolju. Pred Prilepom je zauzela dobre odbrambene položaje, pa je srpska pešadija (Drinska divizija) morala da nastupa prema visovima uz strme litice: „Prvog dana i prve noći od ubitačne turske vatre nije se moglo napred. Ali drugog dana peti puk Kralja Milana bajonetom pođe u smrt i gotovošću svojom da umre porazio je neprijatelja.”  Na putu Prilep–Bitolj srpske snage su se ponovo sukobile sa turskim kod Alinca, na Bakarnom gumnu, gde je Drinsku diviziju 1. poziva (pod komandom pukovnika Pavla Jurišića-Šturma kome je ovo bio peti „srećni” rat), koja je delom bila u marševoj koloni, a delom još uvek ulogorena, dočekala turska artiljerijska vatra. Jedan posmatrač je opisao srpski napad: „Razvoj srpskog pešadijskog napada bio je čist i jasan kao izvođenje vojne vežbe. Velike i jake jedinice pokrile su celo bojište. Svi oficiri su bili jasno vidljivi. Napadali su kao na paradi. Slika je bila veoma impresivna. Deo turskih oficira bio je zapanjen ovim čudom od matematičkog rasporeda, dok su drugi žalili zbog nedostatka teške artiljerije u ovom momentu. Primetili su da je ovako otvoren frontalan napad arogantan.”  U Bitoljskoj bici (4/17–5/18. novembar) gine turski komandant bitoljskog 7. armijskog korpusa, Feti-paša, turski poslanik u Beogradu uoči ratova.

Beogradska štampa prenosi i da je komandir 2. čete 4. bataljona 3. puka Moravske divizije 2. Poziva (pod komandom pukovnika Milovana Nedića koji je uskoro umro od bolesti), rezervni pešadijski poručnik Milan Vl. Đorđević (sin nekadašnjeg predsednika vlade dr Vladana Đorđevića, a ujak kapetana Jovana Deroka), beogradski advokat, koji se istakao u borbama na Merdaru, u Bitoljskoj bici, 3. novembra izjutra, zauzeo turski šanac na Oblakovu, na krajnjem desnom krilu i da je pri napadu na drugi šanac teško ranjen.

O srpskoj vojsci peva Aleksa Šantić u pesmi Bitolj, a za prvog načelnika Bitoljskog okruga uskoro je postavljen Branislav Nušić. Turska vojska se, pod komandom Džavid-paše (koji je gubio bitke ali je uporno nastavljao da se bori), povlačila u albanske planine. Srpska vojska iz sastava Prve armije je, iz pravca Ohrida, goneći turske snage, ušla u Elbasan u Albaniji (četnici i 18. puk). Džavid-paša je na kraju u albanskim planinama, kod reke Škumbe, ponudio predaju generalu Iliji Gojkoviću (15/28. Mart 1913). Poslednji udar koji su njegove trupe nanele srpskoj vojsci bile su zarazne bolesti (tifus).

Srpski vojnici odaju poštu palim saborcima.

Pred početak bitke Turci su imali svega 35.000 — 36.000 ljudi, od kojih 28.000 do 30.000 boraca. Srpska 1. armija imala je oko 68.000 boraca (56.000 pušaka, 3.500 sabalja i 167 oruđa).

Plan Srpske 1. armije bio je: izvršiti napad, oslanjajući se jače na glavni operacijski pravac (Veles—Prilep, nabacujući neprijatelja uglavnom na jug, odakle je nastupala grčka vojska, i presecajući zapadnu odstupnicu Turaka na Resen.

Gubici 1. armije bili su: 3.230 poginulih, ranjenih i nestalih. Zarobljeno je 35 oficira i 3.365 vojnika i zaplenjeno 57 topova. Gubici turski bili su: poginulih i ranjenih oko 6.000, sa zarobljenicima svega oko 9.400 ljudi i 57 topova.

Ishodi ove bitke bili su: Konačno proterivanje ostataka turske vojske iz Makedonije u Albaniju, gdje je njeno rasulo bilo samo pitanje vremena. Posledice ove bitke bile su: Završetak rata, a u političkom pogledu, dobijanje prava na zapadni deo Makedonije od Bitolja do Crnog Drima.

 

Kako je vojvoda Petar Bojović sam ušao u Bitolj

U svežoj uspomeni svima Bitoljcima je značajan dan — 5./19. novembar 1912. god. kada je tadašnji valija pozvao u ućumat najuglednije predstavnike varoške kao i strane konsule i saopštio im po Turke žalosnu vest, da se povlače i da imaju varoš da predaju pobedonosnom protivniku — srpskoj vojsci i njenim komandantima. Među varoškim predstavnicima bio je od Srba samo Rista Cvetković, sadašnji kmet opštine Bitoljske, kome se valija obratio s rečima:

— Mi smo vas do sada čuvali i sad je red da i vi nas čuvate!

Može se zamisliti u kakvom je radosnom raspoloženju saslušao Rista Cvetković valiju, koji je posle duge pauze otvorio karte. Jer sve do tog momenta Bitolj je bio odsečen od celoga sveta i niko nije znao situaciju. Ali sad posle otvorenog priznanja najviše administrativne vlasti, koje je došlo, posle četvorodnevne odsudne bitke, koja se bila oko Bitolja, posle one jurije od razbijene turske vojske kroz ulice bitoljske, — za Ristu je bilo jasno: da njegova braća dolaze!

I to saznanje, nije mu dalo mira i ostavivši na stranu deputaciju od Mitropolita i građanstva, koja se sprema, da sutra iziđe na susret našoj hrabroj vojsci i varoš preda, Rista u zoru 6. novembra kreće se sa prof. Prodanovićem i Maksom Miloševićem u susret braći svojoj.

Kola su grabila napred ali posle vožnje od puna dva sata tamo oko Kukurečana, zviznu prvi metak više njihove glave. Razviše belu zastavu i potrčaše preko blata i razlivene Šemnice na visove odakle su se pojavile straže.

— Mi smo, braća! — povikaše sva tri u jedan glas.

Oficir se pojavi i poznade braću svoju. Odmah mu saopštiše situaciju i u kakvom se stanju varoš nalazi.

Ali u tom trenutku, na drumu koji vodi iz Prilipa u Bitolj pojavi se jedan automobil. Svi potrčaše na onu stranu. U automobilu je bio šef štaba prve armije đeneral Petar Bojović. Odmah mu referisaše o stanju u varoši i đeneral pozva u automobil svu trojicu i krete se ovaj vitez bez straha pravo u Bitolj, bez i jednog svoga vojnika i bez ikakve pratnje.

Na ulasku u varoš presreće ih deputacija od Mitropolita i građanstva. Tačno u 10 sati pre podne ušao je đeneral Petar Bojović u Bitolj i odseo prvo u Srpskom Klubu gde su počele stizati varoške deputacije. Vojska je tek posle podne počela stizati i ulaziti u varoš. Ulazila je puna tri dana i tri noći, tako, da je svako živi bio zabezeknut silom srpskom..."

 (Izvor: List ‘Balkanski rat u slici i reči’, br. 38 , tekst: ‘Ulazak Srba u Bitolj 5./19.  novembra 1912. godine’)

 

Srpsko vojničko groblje u Bitolju

Tela poginulih srpskih ratnika u bici kod Bitolja sahranjena su na srpskom vojničkom groblju u Bitolju. Na vojničkom groblju su sahranjeni i srpski vojnici iz Prvog svetskog rata koji su se borili na Kajmakčalanu u toku I i II proboja Solunskog fronta. 1321 srpski junak sahranjen je na srpskom vojničkom groblju u Bitolju. 1998. godine Vojničko groblje je obnovljeno, prvobitan izgled krstova na vojničkim grobovima, zamenjen je postojećim metalnim krstovima.

 

Centralni spomenik srpskim vojnicima junački poginulim u bici kod Bitolja 1912. godine, Bitolj

Foto: Ana Pavlović

Srpsko vojničko groblje iz Prvog balkanskog rata u Bitolju

Foto: Ana Pavlović

Srpsko vojničko groblje, Bitolj

Foto: Ana Pavlović

 

Tekst: Ana Pavlović

Foto: Arhiv Vojni muzej i Ana Pavlović

Izvori:

Balkanski ratovi,  prof. dr Boris Milosavljević, Balkanološki institute SANU

Oslobođenje Stare Srbije 1912. godine, dr Slavenko Terzić, istoričar

 

Dodatne informacije